Việc người sáng tạo đăng video giới thiệu sản phẩm trên kênh của họ và việc shop tải video đó về để chạy quảng cáo, đăng lên trang shop, chiếu ở cửa hàng là hai việc khác nhau, và việc thứ hai cần được cho phép rõ ràng. Trả tiền cho một bài đăng không mặc nhiên có nghĩa là mua luôn video. Nhiều chủ shop chỉ phát hiện ra điều này khi bị người sáng tạo nhắn hỏi vì sao mặt họ xuất hiện trong quảng cáo của shop ba tháng sau khi hợp tác kết thúc.
Bài này đi vào đúng một điều khoản: quyền dùng lại nội dung. Bạn sẽ biết có những kiểu dùng lại nào, vì sao phải xin cả quyền với video lẫn quyền với hình ảnh của người xuất hiện trong video, và năm câu mà điều khoản phải trả lời. Phần ai là tác giả của video trong các trường hợp phức tạp có bài riêng ở trang chuyên về tác quyền; ở đây chỉ bàn cách ghi vào hợp đồng hợp tác.
Đăng trên kênh người sáng tạo và dùng lại trên kênh shop là hai việc khác nhau
Khi bạn thuê một người sáng tạo làm video, điều bạn thường mua là một lần xuất hiện trước khán giả của họ. Video nằm trên kênh của họ, người xem là người theo dõi họ, và uy tín họ đặt vào lời giới thiệu chỉ đi kèm đúng bối cảnh đó. Khi shop tải video về để chạy quảng cáo, video đến tay những người chưa từng biết người sáng tạo, trong một bối cảnh mà họ không kiểm soát, có khi cạnh những lời quảng cáo họ không nói.
Vì thế người sáng tạo có lý do chính đáng để tính thêm phí khi shop muốn dùng lại, và có lý do để từ chối khi shop muốn dùng mãi mãi. Đây không phải chuyện làm khó. Một video quảng cáo chạy với mặt họ suốt một năm có thể khiến các nhãn hàng khác ngại mời họ, nhất là nhãn hàng cùng ngành.
Với shop, ngược lại, video do người sáng tạo làm thường thật hơn, gần khách hơn video tự quay, nên dùng lại để chạy quảng cáo là rất có giá trị. Hai lợi ích này gặp nhau được nếu thoả thuận từ đầu: shop biết mình được dùng tới đâu, người sáng tạo biết mặt mình xuất hiện ở đâu và bao lâu, và phí phản ánh đúng phạm vi đó. Rắc rối chỉ đến khi không ai nói gì và mỗi bên tự hiểu theo ý mình.
Một nguyên tắc dễ nhớ: cái gì không ghi là cho phép thì coi như chưa được phép. Đừng suy từ việc đã trả tiền, đừng suy từ việc người sáng tạo gửi tệp gốc cho bạn. Gửi tệp gốc có thể chỉ để bạn xem trước, không phải để bạn dùng.
Các kiểu dùng lại phổ biến và mức độ cần ghi
Không phải kiểu dùng lại nào cũng nặng như nhau. Bảng dưới xếp từ nhẹ đến nặng, kèm điều cần ghi riêng cho từng kiểu.
| Kiểu dùng lại | Ví dụ | Cần ghi gì thêm |
|---|---|---|
| Chia sẻ lại bài gốc | Trang shop chia sẻ bài của người sáng tạo, giữ nguyên tên kênh | Thường chỉ cần đồng ý chung; vẫn nên ghi một câu cho rõ |
| Đăng lại nguyên video trên kênh shop | Tải video về đăng lên trang shop, có ghi nguồn | Nơi đăng, thời hạn để bài, có ghi tên người sáng tạo không |
| Quảng bá bài gốc từ tài khoản người sáng tạo | Shop trả tiền quảng cáo để bài gốc đến nhiều người hơn, bài vẫn hiện tên người sáng tạo | Thời gian cấp quyền, ngân sách tối đa, ai xem được số liệu |
| Chạy quảng cáo từ tài khoản shop | Video xuất hiện như quảng cáo của shop, kèm lời kêu gọi mua | Nền tảng, thời hạn, có được thêm chữ, thêm lời kêu gọi không |
| Cắt ghép, dựng lại | Lấy đoạn năm giây ghép với video khác, thêm phụ đề, lồng nhạc | Được cắt tới đâu, không được làm sai lời người nói |
| Dùng ngoài mạng | Chiếu ở màn hình cửa hàng, in ảnh cắt từ video lên tờ rơi, bao bì | Ghi riêng từng nơi, vì đây là dùng hình ảnh cá nhân ở mức cao |
Càng xuống dưới bảng, người sáng tạo càng mất kiểm soát với hình ảnh của mình, nên phí thường cao hơn và thời hạn thường ngắn hơn. Nếu ngân sách có hạn, hãy chọn đúng một hai kiểu dùng lại bạn thật sự cần thay vì xin tất cả.
Hai lớp quyền: quyền với video và quyền với hình ảnh người xuất hiện
Một video giới thiệu sản phẩm thường mang hai lớp quyền khác nhau. Lớp thứ nhất là quyền đối với chính video như một tác phẩm: ai quay, ai dựng, ai viết lời, ai sở hữu tệp. Theo nguyên tắc chung của pháp luật về quyền tác giả, người tạo ra tác phẩm có những quyền nhân thân không chuyển cho người khác được, như quyền đứng tên, còn quyền khai thác tài sản như sao chép, phân phối, làm tác phẩm phái sinh thì có thể chuyển nhượng hoặc cho phép người khác dùng theo thoả thuận.
Lớp thứ hai là quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình. Theo nguyên tắc của pháp luật dân sự, dùng hình ảnh của một người, nhất là dùng vào mục đích thương mại như quảng cáo, cần sự đồng ý của người đó. Lớp này đi theo người xuất hiện trong video, không đi theo người sở hữu tệp. Nghĩa là kể cả khi shop tự quay rồi mời người sáng tạo đứng trước máy, shop vẫn cần họ đồng ý cho dùng hình ảnh vào quảng cáo.
Trong thực tế, người sáng tạo nhỏ thường vừa là người quay, vừa là người dựng, vừa là người xuất hiện. Khi đó một điều khoản viết đủ có thể gom cả hai lớp vào một chỗ. Nhưng nếu trong video còn có người khác, như bạn bè, người nhà, trẻ nhỏ, nhân viên quán, thì người sáng tạo không tự đồng ý thay họ được. Hãy ghi rõ người sáng tạo cam kết đã có đồng ý của mọi người xuất hiện trong video cho đúng phạm vi mà shop được dùng, hoặc yêu cầu không có người khác lộ mặt trong video.
Một chú ý riêng về nhạc nền. Nhạc người sáng tạo chèn vào video đăng trên kênh của họ có thể nằm trong thư viện nhạc mà nền tảng cấp cho bài đăng thường, nhưng không chắc được phép khi video bị tải về chạy quảng cáo. Khi dùng lại, hỏi rõ nguồn nhạc hoặc xin bản không nhạc để shop tự lồng nhạc có giấy phép.
Năm câu mà điều khoản quyền dùng lại phải trả lời
Dùng ở đâu? Liệt kê nền tảng và kênh: trang shop trên mạng xã hội nào, trang bán hàng trên sàn nào, trang web riêng, màn hình tại cửa hàng. Tránh câu "trên mọi phương tiện", vì người sáng tạo có quyền hiểu là chỉ các kênh hai bên đã bàn, còn bạn thì hiểu là mọi nơi.
Dùng bao lâu? Ghi số tháng tính từ ngày bài gốc lên. Hợp tác nhỏ thường chọn một khoảng ngắn rồi gia hạn nếu video chạy tốt. Ghi luôn việc phải làm khi hết hạn: dừng quảng cáo, gỡ bài đăng lại, và gia hạn thì báo trước bao lâu, tính phí thế nào.
Dùng như thế nào? Được đăng nguyên bản, được cắt ngắn, được thêm phụ đề và lời kêu gọi mua, được ghép với cảnh khác hay không. Ghi rõ điều không được làm: không thay lời người nói, không lồng giọng khác vào miệng họ, không ghép vào bối cảnh làm người xem hiểu sai.
Có độc quyền không? Shop dùng lại video không có nghĩa người sáng tạo không được tự dùng video trong hồ sơ của họ. Thường nên để họ giữ quyền đưa video vào bộ sưu tập giới thiệu bản thân. Nếu shop muốn họ không đăng lại ở đâu khác, phải ghi và thường phải trả thêm.
Ghi tên thế nào? Khi đăng lại trên kênh shop, có ghi tên kênh người sáng tạo không. Ghi tên là cách tôn trọng tác giả và cũng giúp người xem hiểu đây là đánh giá của người khác về sản phẩm, thay vì quảng cáo tự khen. Khi chạy quảng cáo, nội dung vẫn phải được nhận biết là quảng cáo theo quy định của nền tảng và pháp luật hiện hành.
Chỉnh sửa video: được làm gì, nên tránh gì
Shop hay muốn cắt video cho ngắn hơn, đổi tỉ lệ khung hình, thêm chữ khuyến mãi. Những việc này hợp lý nếu đã thoả thuận, nhưng có ranh giới. Khi soạn điều khoản, bạn có thể chia làm hai nhóm như sau.
- Thường được chấp nhận nếu đã ghi: cắt bớt đoạn đầu cuối, đổi tỉ lệ khung hình cho hợp từng nền tảng, thêm phụ đề đúng lời người nói, thêm khung giá, mã giảm giá, logo shop ở góc.
- Cần hỏi riêng từng lần: ghép đoạn video của người sáng tạo với đoạn của người khác, đổi nhạc nền, dịch lời sang tiếng nước ngoài, dùng ảnh tĩnh cắt từ video.
- Không nên làm dù được phép chung: cắt câu nói để đổi nghĩa, ghép lời khen sản phẩm A vào hình sản phẩm B, thêm những công dụng người sáng tạo không nói.
- Không được làm: dùng công cụ AI để tạo giọng nói hoặc gương mặt giả của người sáng tạo nói những câu họ chưa từng nói, trừ khi có thoả thuận riêng bằng văn bản và người xem được biết rõ.
- Khi đã chỉnh sửa, gửi bản cuối cho người sáng tạo xem trước khi chạy, ít nhất với lần đầu. Việc này tốn một ngày nhưng giữ được quan hệ cho những lần hợp tác sau.
Nhóm cuối đang là điểm nóng mới. Công cụ nhân bản giọng nói và gương mặt ngày càng dễ dùng, và có những shop thử "kéo dài" một video bằng cách để AI nói thêm câu. Làm vậy mà không có đồng ý rõ ràng là dùng hình ảnh và giọng nói của người khác trái ý họ, đồng thời đánh lừa người xem.
Thêm điều khoản quyền dùng lại vào hợp đồng hợp tác
Nếu bạn đã có hợp đồng hợp tác cơ bản, quy trình bổ sung điều khoản quyền dùng lại có thể làm như sau:
- Quyết định trước shop cần kiểu dùng lại nào trong bảng ở trên, và cần trong bao lâu. Đừng xin tất cả cho chắc, vì phí sẽ đội lên và người sáng tạo dễ từ chối.
- Nói chuyện này ngay từ lúc hỏi giá, không đợi đến khi video xong. Người sáng tạo cần biết để tính phí và để quay theo cách dễ cắt dựng hơn, chẳng hạn quay dư cảnh, để khoảng trống cho chữ.
- Viết điều khoản theo năm câu ở trên: ở đâu, bao lâu, như thế nào, có độc quyền không, ghi tên ra sao.
- Thêm câu cam kết của người sáng tạo về nhạc nền và về những người khác xuất hiện trong video.
- Ghi việc phải làm khi hết hạn: dừng quảng cáo trong một số ngày, gỡ bài đăng lại, hoặc gia hạn với phí đã tính sẵn.
- Lưu tệp video gốc cùng hợp đồng, đặt tên tệp có ngày hết hạn quyền dùng để người chạy quảng cáo của shop nhìn thấy ngay.
Bước cuối nghe đơn giản nhưng là chỗ hay hỏng nhất. Người ký hợp đồng là chủ shop, người chạy quảng cáo lại là nhân viên hoặc người làm thuê bên ngoài, không ai đọc hợp đồng. Ghi ngày hết hạn ngay trên tên tệp là cách rẻ nhất để không vô tình dùng quá hạn.
Câu hỏi thường gặp
Đã trả tiền cho KOC làm video thì shop có được dùng video đó mãi mãi không?
Không mặc nhiên. Trả tiền cho một bài đăng chỉ chắc chắn bao gồm việc đăng trên kênh người sáng tạo. Muốn dùng lại ở kênh shop hay chạy quảng cáo, cần ghi rõ phạm vi và thời hạn trong hợp đồng, thường kèm thêm phí.
Shop tự quay video có người sáng tạo xuất hiện thì có cần xin phép không?
Có. Dù shop sở hữu tệp video, việc dùng hình ảnh của người xuất hiện vào quảng cáo vẫn cần họ đồng ý. Hãy ghi rõ phạm vi dùng hình ảnh trong hợp đồng, cả nơi dùng và thời hạn.
Hết hạn quyền dùng mà quảng cáo vẫn đang chạy tốt thì làm sao?
Liên hệ người sáng tạo trước ngày hết hạn để xin gia hạn, tốt nhất theo mức phí đã ghi sẵn trong hợp đồng. Nếu không gia hạn được, dừng quảng cáo đúng hạn và gỡ các bài đăng lại có video đó.
Có được cắt một câu khen trong video để làm quảng cáo ngắn không?
Được nếu hợp đồng cho phép cắt ngắn và câu cắt ra vẫn giữ đúng nghĩa người nói. Không được cắt để đổi nghĩa hoặc ghép lời khen vào sản phẩm khác. Lần đầu nên gửi bản cắt cho người sáng tạo xem trước.
Nhạc nền trong video của KOC có dùng tiếp khi chạy quảng cáo được không?
Không chắc. Nhạc trong thư viện của nền tảng có thể chỉ được phép cho bài đăng thường. Hãy hỏi người sáng tạo nguồn nhạc, hoặc xin bản video không nhạc để shop lồng nhạc có giấy phép dùng cho quảng cáo.
Muốn dùng ảnh cắt từ video để in lên bao bì thì cần gì?
Cần đồng ý riêng, ghi rõ trong hợp đồng, vì đây là dùng hình ảnh cá nhân ở mức cao và lâu dài. Ghi rõ loại sản phẩm, số lượng hoặc thời gian in, và người sáng tạo được xem mẫu trước khi in.